МОНГОЛЫН НЭГ ӨДӨР /үглэл/ Б.ЭРДЭНЭСОЛОНГО

Зургийг Б.Цолмонбаяр

МОНГОЛЫН НЭГ ӨДӨР

 /Үглэл/ 

Б.Эрдэнэсолонго

Хуучин хүү шинэ гунигтай        
Хулсан ташуур   
Хуруунд өлгөөстэй
Хууль цааз шонд өлгөөстэй
Нар жаазтай зураг шиг
Тэнгэртээ өлгөөстэй
Нарийхан цонхигор туяа нь
Хариугүй илчтэй
Сүнжидмаагийн нутаг
Сүүмэн сүүмэн гунигтай  
Сүнжингийн саун,
Тан Луу-гийн
Байцаанд хөвөөстэй
Сайхан эр Юндэн 
Салаа хар гэзэгтэй
Самарын гурван толгойд
Самарч, самарч ядраастай
Саяхан танилцсан Увс охин
Төрийн далбаа шиг хацартай
Сайхан Нансалмаа
“Чингис”, “Баянгол” хавиар эргээстэй
Саальчин Хоролмаа
Саарал ордонд залраастай
Балган балгаастай,
Балган балраастай
Бадарч тахар   
Баруун солгойгүй балбаастай
Эх орны
Элэг зүрх нь цөмрөөстэй
Эрлэг тамын
Үүд хаалга нь сөхөөстэй
Энэлэн шаналах минь
Эндээс эхтэй.
Ээжээс илүү эрдэнэтэй,
Ааваас илүү алттай
Бурханд өгөөгүйг
Бусдад өгөөстэй
Өөрт өгөөгүйг
Өрөөлд өгөөстэй
Хээрийн нохой,
Өөрийн хүмүүс нийлсэн    
Хэвтүүл босуултай.
Цээлийн ус татарч,
Цэгээн чулуу хагараастай
Цэцэн Мандухай
Эрээний хужаа дагаастай
Амбагай хааны
Арван хуруу атгаастай
Арван  тавны сар
Агаар тэнгэртээ цовдлоостой
Алунгоо эхийн таван сум
Ташраараа хугараастай
Хубилайн дөчин мянган цэрэг
Хуурай газарт живээстэй
Хувь хишигтээ
Ард Аюуш дугаарлаастай
Хуягт нүхэндээ
Цэрэг Аюуш найгаастай
Найган найгах улиралд нь
Бид бас найгаастай...
Гурван ямхын хулсан бийр
Гунил зовлонд дүрээстэй
Гутарч цөхрөх минь  
Эндээс эхтэй.       
Мишээсэн дагина шиг
Миний Улаанбаатар нулимстай  
Далан давхраас наашаа
Зуун давхар зовлонтой
Нарангийн энгэрээс цаашаа
Наян салаа асуудалтай
Тахигдахууны доод нь
Эцэг эх болой
Тахигдахууны дээд нь
Өнгө мөнгө болой
Таван шараас Амгалан хүртэл
Зүдүү болой
Ургийн модны
Үндэс нь тэнгэрт
Үзүүр нь газарт болой
Үглэн дуулах минь
Эндээс эхтэй.  

Энэхүү шүлэгт “Монголын нууц товчоо” зохиол, Гүлрансын яруу найраг, “марзан” Шаравын “Монголын нэг өдөр” зураг, Д.Нацагдоржийн “Хуучин хүү”, “Учиртай гурван толгой”, “Намар” зэрэг бүтээл, зарим түүхэн хүмүүсийн нэрс, Буддын шашин, монгол ардын дууны үг хэллэг, үзэл санааг шууд болон эсрэг утгаар нь хэсэгчлэн оруулсан болно.  

                                                                           2012.05.19

Нэг хүний амь нэг даргын үдийн цайнаас хямдхан нийгэм

Их үдийн ид түгжрээнд өвчтэй хүн байтугай эрүүл хүн бүгчимдэж давчидмаар... Түгжрээ удаан урагшилж, заримдаа ааг омгоо багтааж ядсан хоёр хийрхүү тэнэг монголоос болж хэдэн мянган хүний ажил алдагдах энүүхэнд. Сав л хийвэл хэрэлдэж, боломж л гарвал нүдэлдчих гээд байдаг монголчууд ганцхан зүйл дээр л тушаал авсан цэрэг шиг ярайтал зам тавин хашлага налан зогсоцгооно. Энэ бол эрхэм дарга нар морилж яваагийн дохио. Шүгэл барьсан нийслэлийн замын цагдаа нар ямар ч түгжрээг мултлаад зам чөлөөлчих гайхамшигтай чадвартайг энэ мөчид л харж болно. Саяхан л дээр дооргүй давхралдах шахаж байсан авто замын түгжрээ цагдаагийн шүгэл хэдхэн минут тачигнасны дараа юу ч байгаагүй мэт тавигдана. Төв зам атаархал төрөм цэлийтэл нээгдсэнээр эрхэм дарга нар дохио хангинуулсан хамгаалалтын машинтайгаа салхи татуулан тоосоор булсаар одно. Тэднийг давхиад өнгөрмөгц цагдаа сая л нэг үүргээ биелүүллээ гэх шиг бохь зажилсаар зам хөндлөн гараад хаа нэг тийш явж одоход омогтой монголчууд сигнаалаа хадаасаар дахин нөмрөн авч ирээд мөн л таг хаагдсан түгжрээндээ гацаж орхидог дүр зургийг бид өдөр тутамдаа харж дасчээ. Нэг л зүйл сэтгэл эмзэглүүлнэ. Тэр их түгжрээн дунд түргэний тэрэг ааг амьсгаагүй дохиогоо хангинуулан зам чөлөөлж өгөхийг гуйсаар байх авч түүнийг анзаарах сөхөөтэй хүн гэж бараг үгүй. Уг нь тэр машин дотор хэзээ мөдгүй амь тавих гэж байгаа хүнийг тээвэрлэж байгааг монголчууд мэдэж л байдаг. Эсвэл саяхан ухаан балартан унасан, цус харвасан бидний ээж, эмээ нар шиг нэгэн буурлыг аврахаар эмч нар яаран довтолгож яваа.

Гэсэн ч хэн нэгэн эгэл иргэний амь нас ордонд ажилладаг нэг том даргын үдийн цайнаас үнэгүй болохыг манай хүмүүнлэг ардчилсан нийгмийн авто замыг зохицуулдаг цагдаа нарын үйл ажиллагаанаас бэлхэнээ харж болно. Цайндаа орохоор Зайсангийн гүүр даван яаран довтолгож байгаа дарга нарын төлөө замын ямар ч түгжрэлийг зохицуулчихаж чаддаг замын цагдаа нарт амь тэмцсэн өвчтөн тээвэрлэн дохио хангинуулж яваа түргэний тэрэг бол падлий байхгүй нь илэрхий. Хэрвээ би нөлөөлж болох хэн нэгэн байсан бол, хэрвээ би тэрхүү түгжрээн дундуур сэлүүхэн чөлөө гарган давхилддаг дарга нарын нэг байсан бол иргэдийнхээ амь насыг өөрийнхөө үдийн цайнаас хэдэн мянга дахин дээгүүр тавих байлаа. Нэг ч гэсэн хүн амжиж хагалгаандаа орвол, нэг ч гэсэн эх цагтаа амаржиж чадвал, нэг ч гэсэн настан амжиж эмч нараа бараадвал миний үйлс зорилгод ч гойд нийцэх байлаа. Харин тэд тэгдэггүй юм билээ. Тэдний хувьд "Нэг насаар энгийн байснаас нэг ч гэсэн өдөр хаан байж" үзэх нь хамаагүй сонирхолтой, бас зугаатай байдаг бололтой. Уг нь цагдаа нар энэ сурамгай үйл ажиллагаагаа иргэдийнхээ амь насны төлөө зориулбал өргөсөн тангарагтай нь илүү нийцэх мэт санагдана. Дотуур холбоог яаралтай түргэн тусамжийн төвд тараан өгөөд замын цагдаадаа урьдчилан мэдээлэл өгчихөж болмоор. Амь нас нь дээсэн дөрөөн дээр байгаа энгийн нэг өвчтөнд зам нээж өгөхийг ямар ч монгол хүн нэр төрийн хэрэг хэмээн үзэх биз. Бидний хэн нь ч тийн яаран довтолгож байгаа түргэний тэрэгний төлөө замын цагдаа зам чөлөөлөхийг шаардвал бухимдахгүй нь тодорхой. Харамсалтай нь бид нэг хүний амь нэг даргын үдийн цайнаас хямдхан болчихсон хүмүүнлэг ардчилсан нийгэмд амьдардаг юм даа.

ОХИНДОО ТӨРСӨН ӨДРИЙН МЭНД ХҮРГЭЕ

Бодол /Дуучин Баярцэцэг/

Уулзвар дээр /Дуучин Баярцэцэг/

БҮХ УТГААР НЬ ЧАМАЙГ ХАЙРЛАНА, ЯРУУ НАЙРАГЧ АА...

Бүх утгаар нь...


Дэлхийн яруу найргийн өдөрт...



Б.ЭРДЭНЭСОЛОНГО

Яруу найрагчдад

Хэн ч огт хайрладаггүй бороог хайрласны төлөө

Хэн ч анзаардаггүй, хэн ч тоодоггүй

Хэсүүл салхинд дурласны төлөө

Орц хонгилоор нэг хөглөрч байдаг

Тэнүүлчин луйварчдыг тэвэрч үнссэний төлөө

Уйлж зовсон нүдийг уйтгараас салгасны төлөө

Уугаад дуусгахгүй байсан архийг ууж дуусгасны төлөө

Дуулаад дуусахгүй байсан дууг дуулж жаргаасны төлөө

Урсаад л өнгөрөх байсан, урсаад л алга болох байсан

Агшин хором бүхнийг амжиж үлдээснийх нь төлөө

Гол урсч, гол шиг ургах охидын гоог

Онцолж магтсаны төлөө

Агаар шиг дэгдэмхий, цас шиг будангуй

Аяс зөөлөн байсны төлөө

Агт морьд сльдаах алтан гургалдайн дуунд

Аяншиж ядраагүйн төлөө

Ард Галсансүхийн аялгуулан хэлснээр

Сэтгэл гэдэг эрхтнийхээ бүх мөчийг тасдуулсан ч

Тэргэнцэр дээр тэсээд үлдсэний төлөө

Хавирга нэвт үлээх дөрвөн цагийн салхинд

Халуунаараа үлдсэний төлөө

Урваж шарваагүй, хуурч мэхлээгүйн төлөө

Өд сөдөө зулгаалгасан ч ниссээр байсны төлөө

Өрөөсөн далавчаа газарт

Нөгөөг нь тэнгэрт чирсэн мөрний төлөө

Ижлээ идэж, ханиа барах хатуу цагт

Идүүлсэн ч ахин дахин цэцэглэсний төлөө

Цаг хугацааны эрүүг цайрч хувхайртал

Заалдсаны төлөө

Хавар шиг ирж, намар шиг буцсаны төлөө

Харц шиг амьдарч хаан шиг үхсэний төлөө

Үхэвч үргэлжилсээр байсны төлөө

Бүх утгаар нь чамайг хайрлана

Яруу найрагч аа.

Цэцэрлэгт учирсан хоёр жүжгийн дуу /дуучин Цэлмүүн/

Ая Л.Балхжав /СГЗ/ Үг Х.Болор-Эрдэнэ дуучин Цэлмүүн


Үдэш байсан ч алхааг чинь би танилаа
Урьд эртийн явдал зүрхний минь гүнд амиллаа
Уулзаж байснаа нэхэн нэхэн саналаа
Уйлахгүй гэсэндээ харцаа нуун зангирлаа
Дахилт:
Таних болов уу гэж араас чинь удаан дагалаа
Таалагдахсан гэж замыг чинь тосон гоёлоо
Зурвасхан болзоогоо дурсан дурсан тослоо би
Дурласан зүрхээ чагнан чагнан хүлээлээ

Хайртай гэж хэлж чадах уу, чи минь
Хайрлаач гэж гуйж би чадахгүй ээ

Ганцаар туулсан өдрүүдээ түр мартаад
Ганцхан удаа үнэнээ хэлэхийг чинь хүлээлээ
Гараад ирэхэд чинь цочсондоо нүүр буруулж
Хүрээд ирэхэд чинь инээмсэглэлээ нууж чадсангүй

Их л удаан хүлээсэн дээ, энэ үдшийг
Гэвч урьдынхаараа чи намайг таниагүй ч
Уулзаж тайтгарсандаа сэтгэл минь амарлаа
Уруулынхаа будгийг арчаад би буцъя даа.